Canonlo

1996

1998

2000

LO keuze-examenvak in het voortgezet onderwijs

Overzicht verdiepingsteksten

Mogelijkheden tot verdieping in het voortgezet onderwijs

Nadat in de jaren zeventig van de vorige eeuw al eens kort geëxperimenteerd was met een examen lichamelijke opvoeding in het lager beroepsonderwijs (
lbo

lbo

In 1975 trad een nieuw examenbesluit lbo in werking dat leerlingen in het leao, lhno en lto de mogelijkheid bood om examen te doen in 'lichamelijke oefening'. De vakwereld was overwegend tegen de wijze waarop zo'n examen ingericht was – in 1978 welsprekend verwoord door Jan Tamboer in Noordwijkerhout – en deze ontwikkeling zette toen niet door.
), kwam het er in 1998 echt van: leerlingen van de havo konden LO2 voor het eerst kiezen als keuze-examenvak in het vrije deel van hun examenprofiel. Met de invoering van de
Tweede Fase van havo en vwo

Tweede Fase

Lichamelijke opvoeding was daarin geen uitzondering. Inhoudelijk waren er allerlei argumenten voor een keuzevak LO2. Bijvoorbeeld de doorstroomrelevantie naar vervolgopleidingen waarin het beïnvloeden van het bewegen van mensen een rol speelde en naar vervolgopleidingen waarin leiding geven een belangrijk aspect is. Leerlingen die affiniteit hebben met bewegen en sport een kans te geven zich daar in te verdiepen. Leerlingen een extra voorbereiding geven op het vervullen van vrijwilligerswerk. Bovendien zou er van zo'n nieuw vakonderdeel een goede impuls uit kunnen gaan naar vakontwikkeling.
in 1998 kwam er ruimte voor allerlei vakken om keuzevak te worden in het vrije deel van de examenprofielen. In 2007 volgde het keuze-examenvak LO2 voor het vmbo. Docenten met een drive om nog meer aan vakontwikkeling te doen, hebben zich inmiddels in groten getale op het keuze-examenvak gestort. Het is een succesvolle ontwikkeling binnen het vakgebied.

De voorbereiding en start van LO2 in havo en vwo
De voorbereiding van LO als keuze-examenvak startte al in 1988 met de instelling van de KVLO-commissie 'Eindexamenvak lichamelijke opvoeding op het havo/vwo' onder voorzitterschap van Jan Bovend'eerdt. In de nota Lichamelijke opvoeding als eindexamenvak, verantwoording en inhoud schetsten Oene Loopstra en Roel Westerhof al in 1988 de inhoudelijke
contouren

contouren

Het moest een keuzevak worden voor leerlingen die daar belangstelling voor hadden, niet speciaal voor topsporters. Theorie moest geïntegreerd met praktijk en gekoppeld aan de eigen bewegingservaring van leerlingen worden aangeboden en centrale schriftelijke toetsing stootte op grote bezwaren. Alle leerlingen bleven wel het verplichte vak lichamelijke opvoeding houden.
van zo'n mogelijk eindexamenvak.
In 1994 adviseerde de Stuurgroep Profiel Tweede Fase Voortgezet Onderwijs onder leiding van Nel Ginjaar-Maas om een keuze-examenvak lichamelijke opvoeding mogelijk te maken. Zij deed dat mede op basis van een Raamplan LO in de Tweede Fase van het Voortgezet Onderwijs dat de KVLO in 1994 had aangeboden.
Na een aantal jaren van telkens kerende kansen kon een
vakontwikkelgroep

vakontwikkelgroep

De KVLO had inmiddels al een ontwerp examenprogramma gemaakt 'LO als examenvak in havo en vwo'. De toenmalige staatssecretaris van OCW, Tineke Netelenbos, zette echter de rem op een keuze-examenvak lichamelijke opvoeding. Zij twijfelde ineens aan de doorstroomrelevantie. Een vakontwikkelgroep bewegingsonderwijs VO2 werd ingericht onder leiding van Baukje Zandstra. In 1995 kwam deze commissie met een bijgestelde versie van 'Conceptvoorstellen voor een eindexamenvak bewegingsonderwijs havo/vwo'. In 1996 kwam er, onder invloed van de Tweede Kamer, toch groen licht voor een keuze-examenvak in het vrije deel van de doorstroomprofielen havo/vwo. De vakontwikkelgroep startte in november 1996 met het ontwikkelen van de definitieve eindtermen. In opdracht van de vakontwikkelgroep werd in 1996 nog een onderzoek onder vervolgopleidingen gedaan om hun wensen met betrekking tot de invulling van een keuze-examenvak in kaart te brengen en daarmee de doorstroomrelevantie van LO2 te vergroten. Scholen konden vanaf toen hun belangstelling kenbaar maken om LO2 aan te bieden. Op een eerste hearing in de Jaarbeurs in Utrecht over wat toen het deelvak LO2 heette, waren 90 van de 120 scholen vertegenwoordigd die belangstelling hadden getoond voor LO2. De vakontwikkelgroep presenteerde haar advies-examenprogramma in 1997.
in 1997 haar advies examenprogramma aanbieden aan de minister. Het omvatte 68 concrete eindtermen voor het vwo en 54 voor de havo en voorschriften voor de inrichting van het schoolexamen. Daarmee konden de eerste experimenten met een groep van zes
pilotscholen

pilotscholen

De pilots werden begeleid door KVLO, APS, SLO en de ALO's. Vanaf 1 augustus 1999 mochten havoscholen LO2 aanbieden. Maar lang niet op elke school kreeg de vaksectie LO de gelegenheid om LO2 te gaan ontwikkelen. De concurrentie binnen scholen om een plek in het vrije deel van de doorstroomprofielen was soms hevig. Het examenprogramma voor vwo werd op advies van de Onderwijsraad pas een jaar later goedgekeurd. Het onderscheid tussen het havo- en het eerste vwo-programma (zowel naar inhoud als naar niveau) vond de raad niet scherp genoeg.

Geen school wist uiteraard hoe het examenprogramma moest worden omgezet in een vakwerkplan, in lessen en in toetsing en beoordeling. Daarom werd de eerste pilot intensief begeleid en werd er na het eerste jaar een aantal nieuwe docentennetwerken gestart. Er was een netwerk van scholen uit Noord- en Oost-Nederland rond de ALO Groningen, er was een groep rond de Calo in Zwolle en één in het westen van het land, begeleid door het APS. In die netwerken vonden docenten samen LO2 uit. Overigens namen niet alle scholen deel aan deze netwerken.
in 1998 starten.
De studielast was 240 uur voor havo en 280 uur voor vwo. In tegenstelling tot LO1 werd hierbij wel een duidelijk onderscheid gemaakt tussen contacttijd en zelfstudietijd.
De KVLO maakte een voorlichtingsbrochure voor leerlingen en hun ouders Eindexamen gym, een sportieve keuze en de
eerste methoden voor LO2

eerste methoden voor LO2

  • Time out! Bewegen en samenleving voor LO2, Meppel: Edu’Actief;
  • Bewegen, sport en maatschappij, Eindhoven: Albert Swickler BV.
verschenen. Zo werd een paar jaar gestaag doorontwikkeld aan LO2.
Er kwamen
vervolgnetwerken

vervolgnetwerken

Zo werd een paar jaar gestaag doorontwikkeld aan LO2. De SLO bracht een handreiking uit voor het schoolexamen LO2 en elk jaar was er een speciale LO2 studiedag, georganiseerd door de KVLO en SLO waar docenten elkaar ontmoetten en inspireerden.
begeleid door SLO. Zo werd een paar jaar gestaag doorontwikkeld aan LO2. LO2 werd een echte nieuwe discipline binnen de lichamelijke opvoeding. De ontwikkeling van LO2 werd gemonitord in de vakdossiers lichamelijke opvoeding die door de toenmalige Stichting voor Leerplanontwikkeling (SLO) werden uitgebracht.

Bewegen, Sport en Maatschappij (BSM)
Rond 2007 kwamen er veel nieuwe scholen bij die LO2 wilden gaan aanbieden. In 2007 werd de gehele tweede fase herzien op basis van ervaringen en klachten uit de eerste jaren. De naam veranderde in BSM, een verhoging van de studielast (naar 320 uur voor havo en 440 uur voor vwo) en een globalisering van de
eindtermen

eindtermen

www.examenblad.nl, voor informatie (downloads van de laatste versies van alle examenprogramma’s).
(naar 16 stuks voor havo en 19 voor vwo).
Vijf regionale netwerken

Vijf regionale netwerken

Vanaf 2017 heeft de KVLO de organisatie van de netwerken overgenomen gecoördineerd door Eric Swinkels. In 2019 zijn er 55 scholen verbonden aan het BSM-scholingsnetwerk van de KVLO in 7 regio’s.
Begeleiders van het BSM-scholingsnetwerk zijn nog altijd Koen Anthoni, Wessel van de Kamp, Dennis Witsiers en Eric Swinkels. In het LO2-scholingsnetwerk zijn 22 scholen actief in drie regio’s met als begeleiders Bas Buitink, Miriam Creijghton en Eric Swinkels. Elke jaar worden twee tot vier keer de cursus ‘Van start met BSM en/of LO2’ door Eric Swinkels namens de KVLO aangeboden, voor scholen die willen starten met het examenprogramma BSM en/of LO2.
De KVLO organiseert jaarlijks de landelijke BSM/LO2-studiedag op één van de BSM/LO2-scholen met een specifiek aanbod workshops voor de examenvakken.
gevormd, begeleid door inmiddels ervaren LO2-docenten van het eerste uur. Na een periode van ontwikkelen vanuit het principe 'laat duizend bloemen bloeien' verschoof de aandacht naar meer eenheid in de kwaliteit van BSM, onder andere met de ontwikkeling van
toetsvoorbeelden

toetsvoorbeelden

Samen met ervaren docenten werd bij SLO een serie toetsvoorbeelden BSM ontwikkeld die als ijkpunten voor de kwaliteit van het programma BSM konden dienen en tevens werd een procedure kwaliteitsborging schoolexamens voor BSM ontwikkeld. Zie: www.bsm.nl.
. BSM is inmiddels groot geworden, waarvoor ook
een actuele methode

een actuele methode

In 2012 verscheen de methode ‘Be Sports-Minded’ met een boek voor havo en vwo. Op de website www.besportsminded.nl vinden docenten en leerlingen een groot aantal opdrachten, maar ook een uitgebreide toetsenbank. Voor alle paragrafen in het boek staan diagnostische toetsvragen voor leerlingen en uiteraard toetsvragen alleen voor docenten, gebaseerd op de taxonomie van Bloom. De methode wordt door ruim 75% van de scholen gebruikt en heeft voor een flinke kwaliteitsimpuls gezorgd voor het meer theoretische deel van BSM en verdieping voor de vwo-ers. In 2019 verscheen de herziene 3e druk van de methode.
beschikbaar is. Veel scholen (206 in schooljaar ‘17/’18) bieden het aan en bij de leerlingen is het een populair vak. Rond de twintig procent van de leerlingen kiest het als het aangeboden wordt. In schooljaar ‘17/’18 deden in totaal 7184 leerlingen
examen in BSM

examen in BSM

Overzicht BSM en LO2 in ‘17/’18: aantal scholen, leerlingen, gemiddelde cijfer (SE/ diploma) (bron: DUO https://duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/vo/leerlingen/)


Schoolsoort

X scholen

X leerlingen

Gemiddelde cijfer SE

Gemiddelde cijfer diploma

BSM havo

206

5440

6,8

6,8

BSM vwo

144*

1744

7,1

7,2

LO2 vmbo TL

273

4296

6,8

6,9

LO2 vmbo GL

49*

367

6,9

6,9

*NB Op alle scholen waar BSM op vwo wordt gegeven, wordt ook BSM op havo aangeboden. Op alle scholen waar LO2 op vmbo-GL wordt aangeboden, zijn er ook leerlingen die examen doen op vmbo-TL.

op havo en vwo. Op havo deden 5440 leerlingen examen met een 6,8 gemiddeld. Op het vwo deden 1744 leerlingen dat met gemiddeld een 7,2 voor BSM.

LO2 in VMBO
Nadat LO2 in havo en vwo het spits had afgebeten, werd in 2003 het vizier gericht op een LO2-variant voor het vmbo. Voor de beroepsgerichte leerwegen in het vmbo werd inmiddels gewerkt aan een beroepsgericht programma Sport Dienstverlening en Veiligheid (SDV). Maar voor de gemengde en theoretische leerweg bestond nog niets, terwijl zeker voor deze groep leerlingen ook een grote behoefte was aan een vak dat doorstroommogelijkheden bevorderde naar een beroep of een rol als vrijwilliger in de sport of dat geïnteresseerde leerlingen een kans op verdieping bood. SLO en KVLO namen samen het initiatief tot het instellen van een
vakontwikkelgroep

vakontwikkelgroep

De vakontwikkelgroep bestond uit Henk Breukelman, Maarten Massink, Chris Mooij (projectleider en eindredacteur), Bruno Oldeboom, Jacoline van Riet, Alien Zonnenberg. Voorafgaand aan het ontwikkelen van de eindtermen werd een inventariserend onderzoek naar de instroomwensen gedaan bij alle ROC’s met een opleiding sport en bewegen. Een landelijke veldaviescommissie adviseerde over de eindtermen.
die in het najaar van 2003 een concept eindexamenprogramma voortbracht dat werd aangeboden aan de minister van OCW. Die reageerde enthousiast en gaf toestemming om met een groep pilotscholen proef te draaien. In 2004 startten twintig pilotscholen, een jaar later gevolgd door een tweede groep. De ervaringen werden uitgewisseld tijdens #50525 netwerkbijeenkomsten. In 2007 werd LO2 in het vmbo als officieel examenprogramma in de wet opgenomen en vanaf dat moment hoeven scholen die willen starten geen toestemming meer te vragen aan OCW. In 2011 hebben 130 vmbo-scholen LO2 ingevoerd en functioneren vier regionale netwerken van 41 scholen, die onder begeleiding van SLO en KVLO ervaringen uitwisselen en zich onder andere bezig houden met toetsontwikkeling. LO2 wordt in 2018 op
273 scholen

examen in BSM

Overzicht BSM en LO2 in ‘17/’18: aantal scholen, leerlingen, gemiddelde cijfer (SE/ diploma) (bron: DUO https://duo.nl/open_onderwijsdata/databestanden/vo/leerlingen/)


Schoolsoort

X scholen

X leerlingen

Gemiddelde cijfer SE

Gemiddelde cijfer diploma

BSM havo

206

5440

6,8

6,8

BSM vwo

144*

1744

7,1

7,2

LO2 vmbo TL

273

4296

6,8

6,9

LO2 vmbo GL

49*

367

6,9

6,9

*NB Op alle scholen waar BSM op vwo wordt gegeven, wordt ook BSM op havo aangeboden. Op alle scholen waar LO2 op vmbo-GL wordt aangeboden, zijn er ook leerlingen die examen doen op vmbo-TL.

aangeboden. In totaal 4691 leerlingen deden in ‘17/’18 examen in LO2, waarvan 4296 leerlingen op de theoretische leerweg (TL) met een 6,8 als gemiddelde voor het schoolexamen LO2 en 6,9 gemiddelde op het diploma. In 2019 zijn nog altijd ruim 20 scholen actief in het LO2 scholingsnetwerk van de KVLO om te werken aan de kwaliteit van het schoolexamenvak, en is er ook een aan de actualiteit aangepaste
methode voor LO2

een methode voor LO2

In 2015 verscheen de methode ‘Sportitude’ voor LO2 met als ondertitel ‘van houding naar beroepshouding’. Docenten en leerlingen worden gestimuleerd de opdrachten van de website www.sportitude.nl te gebruiken met het boek als achtergrondinformatie. Op de website is onder andere ook een uitgebreide toetsenbank beschikbaar met diagnostische toetsvragen voor leerlingen.
.

Keuzedelen met bewegen en sport voor het vmbo
In 2016 werden de beroepsgerichte programma's voor het vmbo geheel herzien, zie www.nieuwvmbo.nl. Het programma SDV verdween daarbij. Binnen de nieuwe structuur met profiel- en keuzedelen kwamen er voor de profielen Dienstverlening en Producten (Voeding en beweging, nr. 1913) en Zorg en Welzijn (Ondersteuning bij sport- en bewegingsactiviteiten, nr. 1628) keuzevakken waarin bewegen en sport een rol spelen of die raken aan het programma voor LO2 (Voorkomen van ongevallen en EHBO, nr. 1617).

Suggesties voor doorstuderen

  • www.examenblad.nl voor de examenprogramma's en eindtermen voor vmbo, havo en vwo.
  • www.kvlo.nl voor alle informatie, netwerkbijeenkomstenstarterscursussen en studiedagen over BSM in havo en vwo en LO2 vmbo.
  • Meer informatie over de inhoud van en de scholingsnetwerken voor BSM in havo en vwo vindt u hier.
  • Meer informatie over de inhoud van en de scholingsnetwerken voor LO2 in het vmbo vindt u hier.
  • Voor informatie over publicaties (downloads) over lichamelijke opvoeding in de bovenbouw van het voortgezet onderwijs klikt u hier.
  • www.nieuwvmbo.nl voor informatie over de vernieuwing van de beroepsgerichte programma's in het vmbo
  • Swinkels, E. (2013). LO2 toetsvoorbeelden van praktische opdrachten. IJkpunten voor het curriculum van het examenvak LO2 vmbo-gl/tl. Enschede: SLO, 127 p.
  • BSM toetsvoorbeelden in beeld. Website met 10 toetsvoorbeelden in beeld gebracht.  (geraadpleegd op 24 oktober 2019)
  • Anthoni, K., et al. (2019). Be Sports-Minded (methode voor BSM, 3e druk). Meppel: uitgeverij Edu’Actief. 319 p.
  • Anthoni, K. et al. (2015). Sportitude. Van houding naar beroepshouding (methode voor LO2). Meppel: uitgeverij Edu’Actief. 196 p.

Literatuurverwijzingen


Auteur: :Berend Brouwer en Chris Mooij (versie 2012)
Berend Brouwer, Chris Mooij en Eric Swinkels (versie 2019)


Het doorkijkje kogelstoten is een goed voorbeeld hoe er bij BSM wordt gewerkt